De PFAS-problematiek, en ruimer die van de emerging contaminants, is nu gelukkig op de politieke agenda gezet

Welke doelstellingen kon de OVAM realiseren in 2021?

In 2021 ging er veel aandacht naar de PFAS-problematiek, zowel binnen de afdeling Bodembeheer als binnen de andere afdelingen. Toch zijn we erin geslaagd het overgrote deel van onze doelstellingen te realiseren.

We zetten opnieuw belangrijke stappen in de transitie naar een circulaire economie, niet alleen in Vlaanderen maar ook op Europees en internationaal niveau: circulaire economie loopt buiten de geografische grenzen. De OVAM nam daarin weer haar voortrekkersrol op en zette verschillende initiatieven in het kader van de Europese Green Deal in de kijker, zoals de Green Deal Circulair Bouwen. In 2021 lanceerden we ook de CE Monitor. Die toont op een toegankelijke manier hoever Vlaanderen staat op vlak van circulariteit, maar kijkt tegelijk over de Vlaamse grenzen heen.

Belangrijk in die transitie naar een circulaire economie is het sluiten van materiaalkringlopen, om minder primaire grondstoffen te gebruiken. Ook daar waren er in het afgelopen jaar verschillende interessante ontwikkelingen.

De strijd tegen zwerfvuil werd opgevoerd met het zwerfvuilcharter. Een van de concrete acties uit dat charter is het inzetten van zwerfvuilhandhavers. Zij gingen voor het eerst aan de slag tijdens het WK Wielrennen in september, in diverse opzichten een model van duurzame organisatie. Zo werd er voor de eerste keer gewerkt met herbruikbaar cateringmateriaal, zoals de nieuwe regelgeving daarrond verplicht. De coronamaatregelen maakten helaas nog niet al te veel events mogelijk in 2021. We hebben er dan ook volop op ingezet om voor toekomstige evenementen organisatoren te sensibiliseren en praktische ondersteuning te bieden.

Om de materiaalkringlopen te kunnen sluiten, wijzigde verder nog het beleid rond bedrijfsafval en rolden we het actieplan voedselverlies en biomassa(rest)stromen uit. De OVAM lanceerde ook een eerste van twee calls om Vlaanderen versneld uit te bouwen tot een belangrijke recyclagehub. Ondernemingen die investeren in innovatieve recyclagetechnieken om de materiaalkringlopen te sluiten, kunnen in aanmerking komen voor financiële ondersteuning.

Zowel de coronapandemie als nu ook de situatie in Rusland en Oekraïne drukt ons met de neus op het feit dat het belangrijk is om onafhankelijk te zijn van (primaire) grondstoffen. Enkel op die manier kunnen we onze eigen economie circulair en veerkrachtig maken.

Zijn er projecten en hoogtepunten uit 2021 waar de OVAM trots op mag zijn?

Ondanks de PFAS-problematiek wilden en mochten we ook onze andere doelstellingen niet uit het oog verliezen. In het najaar van 2021 pikten we gelukkig opnieuw enkele campagnes op waar we eerder al mee startten.

Zo konden we in oktober de Ecodesign Awards voor studenten uitreiken, op het prachtige binnenplein van het Design Museum Gent. En het was een feesteditie, want al vijftien jaar lang daagt de OVAM – de voorbije twee jaar samen met Vlaanderen Circulair – studenten uit om volgens de principes van ecodesign de wereld te veranderen met slimme ideeën voor producten of diensten. Als we naar de oud-winnaars kijken, zien we dat velen van hen vandaag nog altijd met het thema begaan zijn. Dat is dan ook het doel van deze award, waar we best trots op zijn. 

In november 2021 lanceerden we onze kwittencampagne. Dat deden we met een bijzonder frietkraam: al wie langskwam met een eigen bord of kommetje kreeg een gratis portie frietjes. Kwitten staat voor Kappen met Wegwerp is Top. Het kwitkot, een frietkot zonder wegwerpmateriaal, zet de theorie ineens om in de praktijk. Het doel van de campagne is mensen te laten stilstaan bij hun gebruik van wegwerpproducten en te tonen dat er prima alternatieven bestaan.

In november hadden we ook aandacht voor de strijd tegen voedselverlies en stelden we de Shopcakes voor. Dat zijn kleine maagvullende cakejes speciaal gemaakt om te winkelen zonder honger. Winkelen met honger maakt dat je te veel eten koopt, wat dan vaak in de vuilnisbak belandt. In de Shopcakes zitten ingrediënten die we weleens weggooien en die zorgen voor een verzadigd gevoel, zoals brood, bananen en chocolade. Met deze actie willen we mensen bewust maken van de enorme hoeveelheid voedsel die we verspillen maar eigenlijk nog kunnen consumeren op een alternatieve manier.

Ook dit initiatief past in het nieuwe actieplan voedselverlies en biomassa(rest)stromen, dat de Vlaamse Regering goedkeurde in het voorjaar van 2021. Dat plan stippelt het beleid en de concrete acties uit om de komende vijf jaar voedselverlies te vermijden en voedselreststromen circulair te maken.

Welke impact had de PFAS-zaak op de werking van de OVAM?

De PFAS-zaak had en heeft nog steeds een grote impact op onze werking, maar het is ook goed dat emerging contaminants, waaronder PFAS, de nodige aandacht krijgen. De OVAM was al langer een voortrekker in het internationale onderzoek naar deze opkomende onbekende stoffen. Op 1 april 2021 publiceerden we de nieuwe toetsingswaarden voor PFAS in bodem en grondwater, maar het 3M-dossier in Zwijndrecht bracht alles in een stroomversnelling.

De inventarisatie in de zomer van 2021 van de locaties met een mogelijke PFAS-verontreiniging, en nadien de opstart van zo’n 40 à 50 verkennende bodemonderzoeken per maand op de prioritaire risicolocaties, het is een huzarenstuk. Ik spreek dan ook mijn oprechte waardering uit voor alle OVAM-collega’s die in dit dossier het beste van zichzelf hebben gegeven vanuit het belang dat ze hechten aan de maatschappelijke waarden. Zowel in het verleden als nu, in elk dossier, handelen we in eer en geweten op basis van evoluerende wetenschappelijke inzichten, met als doel een duurzaam afvalbeleid, een vooruitstrevend bodembeleid en de bescherming van de gezondheid van de Vlamingen.

Wat zijn de uitdagingen voor 2022?

De Green Deal van de Europese Unie en de omvang daarvan biedt ons kansen en mogelijkheden om acties te ondernemen rond verschillende beleidsthema’s. Zo gaat dit jaar het beleidsprogramma Op weg naar circulair bouwen van start, met concrete inspanningen die lopen tot 2030 om samen met de Vlaamse bouwsector stappen te zetten naar een circulaire bouweconomie.

Nog een concrete maatregel m.b.t. het vastgoed is het asbestattest, dat in 2022 wordt gelanceerd. Doel van het attest is om asbest in slechte staat op te sporen en snel te laten verwijderen. Dat moet Vlaanderen tegen 2040 asbestveilig maken.

Ook de beleidsthema’s afval recycleren en zwerfvuil komen in 2022 onder de loep te liggen op basis van nieuwe studies. Zo onderzocht de OVAM van 2019 tot 2021 de samenstelling van het Vlaamse huisvuil, grofvuil en zwerfvuil. De resultaten leveren nuttige inzichten voor beleidsmaatregelen, zoals het nieuwe Uitvoeringsplan huishoudelijk afval en gelijkaardig bedrijfsafval dat nu in opmaak is, en voor de verdeling van de totale kostprijs van de zwerfvuilbehandeling. Vanaf 2023 zouden de kosten doorgerekend worden aan de verschillende producenten.

De komende jaren zal ook de PFAS-problematiek de nodige aandacht blijven krijgen. Het zal een grote uitdaging zijn om PFAS-risicolocaties in kaart te brengen en waar nodig te saneren. De OVAM blijft het voortouw nemen in het internationale netwerk EmConSoil om kennis en ervaring uit te wisselen en samen een beleid en een praktisch haalbare aanpak te ontwikkelen. Zo werken we bijvoorbeeld mee aan een internationale studie over beproefde saneringstechnieken voor PFAS en hun toepasbaarheid in Vlaanderen en Nederland.

Omdat ik sinds april 2022 met pensioen ben, zal ik niet meer actief meewerken aan deze beleidsontwikkelingen. Maar na een carrière van 40 jaar bij de OVAM, waarvan 17 jaar als administrateur-generaal, kan ik het niet laten om het reilen en zeilen binnen de organisatie te blijven volgen.

De OVAM integreert de duurzame ontwikkelingsdoelstellingen van de VN (SDG’s) in haar duurzaamheidsbeleid. Hoe doen jullie dat precies?

Maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) zit in het DNA van de OVAM en is uiteraard ook structureel verankerd in onze interne bedrijfsvoering. Bewijs daarvan is het Voka Charter Duurzaam Ondernemen dat we 5 jaar op rij wisten te behalen. Elk jaar stellen we een actieplan op om onze duurzame doelstellingen te realiseren. De 17 SDG’s van de Verenigde Naties vormen het kader. In dit activiteitenoverzicht hebben we bij het begin van elk thema toegelicht aan welke duurzame ontwikkelingsdoelstellingen we bijdragen. Een deel van de acties wordt uitgevoerd en opgevolgd door onze mvo-werkgroep. Zo letten we onder andere op ons eigen energieverbruik, onze CO2-uitstoot en de hoeveelheid restafval die we produceren. We proberen bij onze aankopen ook zoveel mogelijk rekening te houden met duurzaamheidscriteria. Recent implementeerden we de CO2-prestatieladder in onze bestekken voor ambtshalve bodemsanering. We investeerden ook in een nieuwe drankautomaat waaruit we afvalvrije en gezonde frisdranken kunnen halen. Dit zijn maar enkele voorbeelden van de talrijke acties die we ondernemen om onze organisatie elk jaar duurzamer te maken.

2021 was ook het laatste volledige jaar voor u als administrateur-generaal van de OVAM. Hoe blikt u daarop terug?

De PFAS-onderzoekscommissie heeft uiteraard haar stempel gedrukt op het afgelopen jaar. Maar elke crisis biedt ook kansen. Vanzelfsprekend had ik me het laatste jaar van mijn loopbaan heel anders voorgesteld. Positief is dat de PFAS-problematiek, en ruimer die van de emerging contaminants, nu op de politieke agenda is gezet, wat wij al jaren probeerden te doen. Ik ben dan ook zeer trots op wat de OVAM vorig jaar en de veertig jaren voordien heeft gerealiseerd, en ik ben erg dankbaar dat ik de organisatie zo lang heb mogen leiden. Ik wil graag alle medewerkers, partners en stakeholders extra bedanken voor de aangename en constructieve samenwerking al die tijd. Zonder hen zouden we vandaag niet staan waar we staan.