Afvalcijfers 2020: meer restafval en minder hergebruik, verbranden en storten

Uit de afvalcijfers die de OVAM eind 2021 publiceerde, blijkt dat de hoeveelheid huishoudelijk restafval in 2020 voor het eerst in een kwarteeuw significant is gestegen. De gemiddelde Vlaming produceerde 147 kg restafval, dat is 3,5 kg meer dan in 2019, toen de cijfers nog daalden. Zo zitten we opnieuw verder weg van het streefcijfer van 138 kg per inwoner tegen 2023. De coronacrisis en de bijbehorende maatregelen hebben hier wellicht een grote invloed gehad. De hoeveelheid bedrijfsrestafval daalde wel met 60 000 ton.

Recyclage en hergebruik

In 2020 werd 69,1 % van het huishoudelijk afval selectief ingezameld. 65,5 % van de totale hoeveelheid ging naar een recyclagefaciliteit. Daarmee bezet Vlaanderen al een tijdje een koppositie in Europa. Tegen 2030 zou het recyclagepercentage wel nog moeten stijgen tot 77,5 % om de doelstellingen van het Vlaams regeerakkoord te halen.

Voor hergebruik zakten de cijfers in 2020. De erkende kringloopcentra zamelden ongeveer 11,3 kg goederen per inwoner in, dat is 14 % minder dan in 2019. Via dezelfde weg vond zo’n 4,5 kg goederen per inwoner een nieuwe thuis, een daling van 17 %.

Storten en verbranden

De totale hoeveelheid gestort en verbrand afval nam in 2020 af met 4 %. Die daling is bijna helemaal toe te schrijven aan ‘projectgebonden afvalstoffen’, zoals baggerspecie. De hoeveelheid huishoudelijk afval voor verbranding nam net toe met 40 000 ton of 5 %, opnieuw een gevolg van de covidcrisis. We exporteren wel steeds minder afval voor verbranding. Het gaat om een daling met 3,5 % sinds 2019.

Er gebeurde geen afzonderlijke meting voor opgeruimd zwerfvuil in 2020. De hoeveelheid straat- en veegvuil en het afval in openbare vuilnisbakjes lag wel veel lager dan in 2019.

kg per inwoner huishoudelijk afval

kg per inwoner restafval

%

selectief ingezameld afval

%

gerecycleerd selectief ingezameld afval 

kg

hergebruikte goederen per inwoner (kringwinkel)

%

minder gestort en verbrand afval

De extra acties van het zwerfvuilcharter

In 2020 maakte de OVAM bekend dat de hoeveelheid zwerfvuil in Vlaanderen nog steeds toeneemt. Er zijn dus bijkomende inspanningen nodig om de Vlaamse doelstelling van 20 % minder zwerfvuil in 2022 te halen. Begin 2021 werd daarom een virtueel overleg opgezet met een dertigtal private en publieke partijen, in samenwerking met Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir. Daaruit kwamen tientallen extra acties voort, samengebracht in het zwerfvuilcharter.

Diverse actoren en acties

Het zwerfvuilcharter werd ondertekend door actoren uit de verpakkingsindustrie, de voedings- en distributiesector en de bouw- en transportsector. Maar ook lokale en provinciale besturen en overheidsinstanties doen mee. Die diversiteit zie je weerspiegeld in de acties die ze samen hebben afgesproken.

Handhavers

Fost Plus zette fondsen uit de zwerfvuilbudgetten in om dertig handhavers aan te werven. Van 2021 tot 2024 versterken zij het team terreincontrole bij de OVAM om overtreders op hun gedrag aan te spreken en eventueel GAS-boetes uit te schrijven. Ze werden voor het eerst ingezet tijdens het WK wielrennen.

Click-app

Er kwamen ook acties om positief gedrag aan te moedigen. Zo lanceerde Fost Plus de Click-app om mensen te stimuleren om hun eigen afval en zwerfvuil in de juiste vuilnisbak te gooien. Door eerst de barcode van de verpakking te scannen of een foto te nemen, verdienen ze Circular UCoins. Deze digitale munten kunnen ze dan uitgeven bij lokale handelaars.

Vlaanderen als recyclagehub

Vlaanderen heeft het potentieel om een belangrijke recyclagehub te worden in de circulaire economie. In 2021 zette de OVAM verschillende acties op om die transitie te ondersteunen.

Eerste call recyclageprojecten

Op 25 oktober 2021 lanceerde de OVAM een eerste oproep voor innovatieve projecten die zowel lokale als geïmporteerde afvalstoffen omzetten in grondstoffen. In totaal is er 30 miljoen euro aan relancemiddelen uit de faciliteit voor herstel en veerkracht (FHV) van de Europese Unie te verdelen over deze call en een tweede call in 2022.

Afzet kunststofrecyclaten stimuleren

Naarmate de recyclage van kunststoffen groeit, is het ook nodig een afzetmarkt te creëren voor de recyclaten. Het aankoopbeleid van de Vlaamse overheid kan daarvoor een belangrijke hefboom zijn. Daarom bestelde de OVAM een studie bij Centexbel-VKC (het competentiecentrum voor de kunststofverwerkende industrie) over manieren om het gebruik van kunststofrecyclaten te bevorderen in negen bouwtoepassingen, waaronder pvc-raamprofielen, zonwering en isolatie.

Einde-afvalcriteria voor luiers

Om als nieuwe grondstof beschouwd te worden, moeten einde-afvalcriteria bepaald worden. In 2021 stelde onderzoeksinstelling VITO in opdracht van de OVAM zulke criteria op voor luiers en incontinentiemateriaal. Op die manier hebben recyclagebedrijven zekerheid over een afzetmarkt voor hun materialen.

Lancering kwittencampagne

Sinds 2021 moeten alle Europese lidstaten het gebruik van plastic wegwerpproducten (single-use plastics) beperken. Vlaanderen gaat verder dan de letter van de richtlijn door niet alleen plastic maar alle soorten wegwerpproducten in het vizier te nemen.

In het kader van die ambitie lanceerde de OVAM in 2021 de campagne ‘Kappen met Wegwerp Is Top’ (kwittencampagne). Die brengt het thema onder de aandacht met een acroniem dat heel wat complexe termen kan vervangen en zich makkelijk leent tot woordgrapjes. De campagne moedigt mensen op een ludieke manier aan om zelf een kwitter te worden en herbruikbare kwitproducten te gebruiken. Voor de lancering werd bijvoorbeeld een frietkot omgedoopt tot kwitkot. Wie een eigen kommetje of bord meebracht, kreeg er een gratis portie frietjes van acteur en kwiturist Dominique Van Malder. Plaats van de afspraak was de ingang van Meerdaalwoud in Oud-Heverlee om de samenwerking met Natuur en Bos in de verf te zetten.

Hier staat inhoud waarvoor je marketing cookies moet toelaten. Cookie-instellingen wijzigen

Start actieplan voedselverlies- en biomassa(rest)stromen (2021-2025)

In 2021 lanceerde de OVAM een nieuw actieplan om de komende vijf jaar voedselverlies te beperken en biomassa op een hoogwaardige, circulaire manier in te zetten.

Shopcakes tegen voedselverspilling

In het actieplan staat onder andere dat de hele keten, van producent tot consument, 30 % van de voedselverliezen wil voorkomen. Om die doelstelling op een ludieke manier kracht bij te zetten, deelde chocolatier Dominique Persoone in november 2021 zijn Shopcakes uit aan de ingang van een supermarkt. De Shopcakes bestonden uit ingrediënten die we vaak weggooien, zoals brood, banaan en chocolade, maar die ook goed vullen. De klanten van de supermarkt zijn die dag niet met een lege maag gaan winkelen: wie met honger winkelt, koopt gemakkelijk te veel eten dat uiteindelijk in de vuilnisbak belandt. Met de creatieve cakes wilden het Departement Landbouw en Visserij en de OVAM mensen bewust maken van de enorme hoeveelheid voedsel die we verspillen en vaak toch kunnen redden.

Afwegingskader biobrandstoffen

De aangepaste EU-richtlijn over hernieuwbare energie legt doelstellingen op voor biobrandstoffen op basis van biomassa. Om aan die toenemende vraag tegemoet te komen, ontwikkelde de OVAM een afwegingskader dat toelaat de beste toepassing voor biomassareststromen te bepalen. 

Wijzigingen in VLAREMA 8

In 2021 werd de achtste versie van het Vlaams reglement betreffende het duurzaam beheer van materiaalkringlopen en afvalstoffen (VLAREMA) definitief goedgekeurd. Dit zijn enkele van de belangrijkste wijzigingen:

  • selectieve inzameling van oude matrassen
  • betere controle op de gescheiden inzameling van bedrijfsrestafval door de inzamelaar
  • bioafval mag tegen 2024 niet meer terechtkomen bij het restafval
  • opvolging en tracering van sloopafval
  • havens zijn verplicht om scheepsafval gratis aan te nemen

Lees er meer over in OVAM.link van maart 2021.

Digitalisering afval- en materialenbeleid

MATIS: een nieuw Materialeninformatiesysteem

De OVAM werkte samen met VVSG-Interafval en Denuo aan een nieuwe toepassing voor gemeenten, intercommunales en bedrijven om gegevens over afvalinzameling en -verwerking te rapporteren. Het Materialeninformatiesysteem, kortweg MATIS, vervangt de Online Afvalstoffen Enquête en (deels) het Integraal Milieujaarverslag en ging van start in het najaar van 2021.

EVOA-richtlijn herzien

In het kader van de Europese Green Deal publiceerde de Europese Commissie haar voorstel om de Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen (EVOA) aan te passen. Zo wil de Commissie de productie van afval verminderen en de transitie naar een circulaire economie versnellen. De OVAM coördineert het Belgische standpunt in dit dossier en volgt de onderhandelingen op. Daarvoor organiseerden we eind 2020 al een stakeholdersbevraging over de herziening. In 2022 is een tweede bevraging gepland.

De belangrijkste wijzigingen die de Commissie voorstelt zijn:

  • strengere regels en opvolging voor de export van afval buiten de EU
  • digitalisering en stroomlijning van transport voor recyclage en hergebruik binnen de EU
  • een betere aanpak van illegale afvaltransporten dankzij extra bevoegdheden, een betere samenwerking en strengere EU-regels

De onderhandelingen voor de goedkeuring van de nieuwe richtlijn startten begin 2022.

Handhavingstools

De OVAM handhaaft de bepalingen over afvalstoffen en bodem als een onderdeel van het Vlaamse Materialendecreet, Bodemdecreet en Milieuhandhavingsdecreet. In 2021 vertaalde zich dat in 182 inspecties bij bedrijven door het team terreincontrole. 131 keer ging het om controles op de correcte inzameling, verwerking en afvoer van afgedankte voertuigen, elektrische of elektronische apparaten, olie, banden of batterijen. 51 keer inspecteerde het team de correcte afhandeling van grondverzet.

Acties

Het team stelde overtredingen vast in 51 % van de inspecties. 78 % van die overtredingen leidde tot een aanmaning of raadgeving. 22 % van de overtreders kreeg een proces-verbaal, een verslag van vaststelling of de vraag om een dwangsom te betalen omdat ze een zwaardere of herhaaldelijke overtreding begingen.

Stroomopvolgers

Binnen het team terreincontrole focussen de stroomopvolgers specifiek op batterijen en afgedankte elektrische en elektronische apparatuur (AEEA). Ze zijn geen toezichthouders, maar informeren en sensibiliseren vooral bedrijven in nauwe samenwerking met de beheerorganismen Bebat en Recupel.

De stroomopvolgers controleerden de inzameling van AEEA tijdens 73 bedrijfsbezoeken. Die vonden vooral plaats bij containerdiensten en bij bedrijven actief in de export van tweedehands toestellen en in de sector van professionele apparatuur. Bij 400 bedrijven onderzochten de stroomopvolgers of een aansluiting bij Bebat en/of Recupel nodig was als invoerder/producent. Ze stelden een overtreding vast in 78 % van de gevallen en stuurden in totaal 382 raadgevingen om bedrijven te sensibiliseren.

toezichthouders

terreincontroles

controle op correcte inzameling

controle op grondverzet

bedrijven in overtreding

%

kreeg een aanmaning/raadgeving

%

kreeg een proces-verbaal

stroomopvolgers

%

in overtreding vastgesteld door stroomopvolgers

raadgevingen voor bedrijven

Hier staat inhoud waarvoor je marketing cookies moet toelaten. Cookie-instellingen wijzigen

Mooimakers

Mooimakers, het Vlaamse initiatief tegen zwerfvuil en sluikstort van de OVAM, de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) en Fost Plus, werkte in 2021 mee aan het zwerfvuilcharter. Daarnaast lanceerde het ook de volgende eigen initiatieven:

Communicatie

Mooimakers hecht veel belang aan communicatie en sensibilisering. Dat gaf in 2021 aanleiding tot vier campagnes: sensibilisering, jongeren, lenteschoonmaak en handhaving. Mooimakers nam het campagnemateriaal ook op in de herwerking van de structurele communicatie. Er kwam onder meer een nieuwe website met ‘touchpoints’ voor verschillende doelgroepen.

On the Go

Samen met de OVAM, Fost Plus en de VVSG startte Mooimakers On the Go-projecten in Gent, Genk en Roeselare. Op locaties waar veel afhaalproducten verkocht worden, moedigen ze handelaars aan om alternatieven te zoeken voor wegwerpverpakkingen en stimuleren ze hen om extra vuilnisbakken te plaatsen.

Participatie

Mooimaker Philip Ver Elst, beter bekend als Mister Proper, figureert regelmatig in de campagnes van Mooimakers. In 2021 mocht hij op audiëntie bij koning Filip in het kader van burgerinitiatief Be Heroes.

Handhaving

Begin oktober organiseerde Mooimakers de vijfde Week van de handhaving om de aandacht te vestigen op sluikstort en zwerfvuil. Tijdens die week waren er extra inspanningen om overtreders aan te spreken en te beboeten, maar ook om positieve acties van burgers te waarderen.

In 2021 werd ook een geslaagd proefproject afgerond rond sluikstort op autosnelwegparkings. Projectpartner Agentschap Wegen en Verkeer besloot het tijdelijke cameratoezicht verder te zetten door de positieve resultaten.

Cijfers Week van de handhaving

gemeenten

acties

individuele deelnemers

GAS-vaststellingen

aanmaningen

pv's

Nieuwe regels voor bedrijfsafval

Sorteerverplichting organisch afval

Sinds 1 januari 2021 moeten bedrijven die veel organisch afval produceren dat ook selectief inzamelen. In deze eerste fase richt de sorteerverplichting zich op bedrijven die de inzameling dankzij schaalvoordelen het efficiëntst kunnen organiseren, zoals cateringbedrijven en grote feestzalen. Vanaf 1 januari 2024 moeten de EU-lidstaten het bioafval van huishoudens en bedrijven uit het restafval houden. Dat kan onder meer via de selectieve inzameling van dat bioafval.

Nieuwe regels inzameling

Sinds 1 september 2021 krijgen ook de afvalinzamelaars een uitgebreide rol in de beperking van de hoeveelheid bedrijfsrestafval. Zij moeten nu hun klanten actief informeren en controleren op sorteerfouten bij de ophaling. Als ze fouten zien, dienen ze die te registreren en de klant op de hoogte te brengen. In bepaalde gevallen mogen of moeten ze zelfs het afval weigeren. Dat moet de sortering aan de bron verbeteren, ook als de inzamelaar zelf nasorteert, want heel wat recycleerbare materialen raken te vervuild als ze bij het restafval belanden.

Deze wijzingen maken deel uit van VLAREMA 8.

Langetermijnvisie eindverwerking

In 2021 werd beslist om vanaf 2022 het tarief voor het mee verbranden van bedrijfsafval te verhogen van 13,38 euro naar 25 euro per ton. Die beslissing maakt deel uit van de langetermijnvisie op eindverwerking. De bedoeling is om de selectieve inzameling en recyclage van bedrijfsafval te stimuleren door van verbranding de duurdere optie te maken.

Vernieuwde handleiding voor afvalstoffen in de gezondheidszorg

In augustus 2021 publiceerde de OVAM de vernieuwde handleiding Beheer van medische afvalstoffen. Die was het resultaat van een intense samenwerking met de medische sector (ziekenhuizen, woonzorgcentra, thuisverpleging …) en de afvalsector, die al in het voorjaar van 2020 was opgestart. De update is in lijn met recente evoluties in de gezondheidszorg, zoals het stijgende aandeel van thuiszorg en de ongeziene toename van medisch afval als gevolg van de coronacrisis.

De belangrijkste vernieuwingen zijn:

  • aanvulling van de lijst van risicohoudende en niet-risicohoudende medische afvalstoffen
  • verduidelijking van de link tussen de afvalstoffenwetgeving en de ADR-wetgeving
  • aangepaste regels voor de behandeling van levenloos geboren kinderen
  • aangepaste richtlijnen voor het beheer van medisch glas
  • verduidelijking van het beheer van afval van medische thuiszorg en zelfzorg

Green Deal Anders Verpakt

Vlaamse bedrijven en kennisinstellingen gaan samen met de Vlaamse overheid op zoek naar alternatieven voor eenmalige verpakkingen in de distributiesector. Daarvoor werd in 2021 de Green Deal Anders Verpakt opgestart, met een focus op webwinkels, maaltijdboxen, takeaway en delivery en het aanbieden van producten in bulk of in herbruikbare verpakkingen via loopsystemen.

Op het Green Deal-platform kunnen de deelnemers ideeën en kennis uitwisselen en samenwerkingen opzetten. Zo ontwikkelen ze concrete, haalbare alternatieven waarmee consumenten hun milieu-impact kunnen verkleinen. De ondertekening van het convenant gebeurde in maart 2022 en de Green Deal loopt tot eind 2024.

Lees er meer over in OVAM.link van juli 2021.